(Ба муносибати 24 ноябр Рӯзи Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон)
Парчами миллӣ яке аз рамзҳои муҳимми истиқлолияти миллӣ ва давлатдории муосири мо, таҷассумгари асосҳои таърихӣ ва рамзҳои давлатдории гузаштаи тоҷикон, инчунин ифодакунандаи мақсаду маром ва орзуву ормонҳои тамоми мардуми Тоҷикистон мебошад.Таърихи пайдоиши парчам ҳамчун рамзи миллӣ ва давлатдорӣ ба давраҳои бостонии таърих рафта мерасад, ки махсусан, дар ҳаёти мардуми Эроннаҷод пайдоиши парчам ба замонҳои хеле қадим ишора мекунад.Дар воқеъ, то замони бавуҷудоии парчам дар шакли имрӯзааш, дар оғоз парчам ҳамчун рамз ё нишонаи даъват, муттаҳидӣ ва мубориза истифода мешуд. Вале он на дар шакли имрӯзааш, ки аз матоъ ва аломатҳои тасвиршуда иборат аст, балки ашёи гуногунро дар бар гирифта, муносибати одамонро ба ин ё он ҷамъият, масалан ба қабила, сипоҳ, дину ойин ва ғайра ифода мекард. Таърих гувоҳ аст, ки аҷдодони миллати тоҷик низ ҳанӯз аз бомдоди таърих, аз ибтидои тамаддуни инсонӣ соҳиби парчаму нишони миллии худ буданд, ки онро «Меҳроб» ё «Фарри Ориёӣ» меномиданд, ки ифодаи рамзи хуршед, покизагӣ, нишонаи абадият, ишораест ба чаҳор унсур хок, об, оташ, ҳаво, ки асоси мавҷудияти оламро ташкил медиҳад, мебошад. “Дирафши Коваёнӣ” минбаъд дар сарчашмаҳои таърихӣ – адабии даврони Сосониён «Ёдгории Зарирон» зикр шудааст. Дар ин сарчашма раванди ҷанги Эрону Турон инъикос гардида, аз кушта шудани Зарир бародари Гуштосп хабар медиҳад. Писари хурдии ӯ Настур ба ҷанг барои ситонидани қасоси падар роҳсипор мешавад. Ӯ дар майдони ҷанг писари Ҷомосп, яке аз шогирдони Зардушт,Гиромикро мебинад, ки “Дирафши Коваёнӣ”-ро сахт ба дандон нигоҳ дошта, бо душман қаҳрамонона меҷангад.

«Парчам» вожаи суғдӣ («parčam») буда, ба маънии «зулфу кокул» ва ҳамчунин «пӯпаки абрешимӣ, мӯйина ё думи ғажговро мегуфтанд ки бар сари дирафш ё найза мебастанд». Ин вожа аз забони суғдӣ ба забони туркӣ ва аз он ба забони форсӣ роҳ ёфта ва бо гузашти замон, бар ҳукми итлоқи ҷузъ бар кулл, бар худи дирафш низ гуфта мешавад. Мувофиқи ахбори “Фарҳанги асотир”-и Муҳаммадҷаъфари Ёҳақӣ маънои «дирафш» аз забони паҳлавии порсии миёна, ки аз забонҳои шарқӣ-эронии бохтарӣ падид омадааст, маънои “тобидан” ва “дурахшидан”-ро дорад. Зеро ҳар боре, ки онро баланд мекарданд, аз бисёрии гавҳарҳояш ҷаҳон фуруғ мегирифт.

Аз тавсифи Фирдавсӣ маълум мегардад, ки “Дирафши Коваёнӣ” аз пусти шер сохта шуда, баъди пирӯзӣ ба Заҳҳок аз ҷониби Фаридун ба он тағйирот даровард шудааст.
Албатта, ҳар Парчам ба худ рангҳои хоси худро дорад, ки “дирафши Коваёнӣ” ҳам рангҳои хоси худро дошт. Дирафш аз рангҳои сурху зарду бунафш иборат буд. Чунончи, дар “Шоҳнома”- и безаволи Абулқосим Фирдавсӣ дар достони Заҳҳок бо Коваи Оҳангар омадааст:
Баъди шикасти Сосониён ойини парчамдории мо коста гардида, дар замони давлатдории ҳокимони маҳаллии Хуросони бузург Саффориён, Тоҳириён, Сомониён, Бувайҳиён, Музаффариён, Куртҳои Ҳирот, Сарбадорон аламҳои исломӣ ҷойи “Дирафши Коваёнӣ”-ро гирифт.

Дар масири таърих халқиятҳое чун форсҳо, ошӯриҳо, бобулиҳо, мисриҳо, юнониҳо, римиҳо, чиниҳо ва ҳиндуҳо арзи ҳастӣ намуданд, ки нақши арзандаи онҳо дар инкишофи тамаддун ва густариши илму дониш барҷаста буда, ҳар яки онҳо дорои фарҳанги вижа, парчам ва муқаддасоти миллӣ буданд.
Дар таърихи парчамдории миллатҳои мутамаддини ҷаҳон «Дирафши Коваёнӣ», яке аз парчамҳои қадимтарин шинохта ва эътироф гардида, ворисони ин миллати соҳибтамаддун онро ҳамчун нишоне аз озодӣ ва мустақилияти комил ҳифз менамоянд.
Марҳилаи дигари пурифтихори парчамдории мо ба замони Ҳахоманишҳо, Ашкониён ва Сосониён рост меояд. Ҳахоманишиҳо низ дар баробари пазируфтани «Дирафши Коваёнӣ» ҳамчун дирафши расмии давлати хеш ифтихор мекарданд ва онро дар тантанаҳои расмии давлатӣ парафшон менамуданд. Дар ин давра «Дирафши Коваёнӣ» бо рангҳои сапеду сурху бунафш зиннат дода шуда, мардуми зиёда аз 23 сатрапро зари як андешаи давлатдорӣ муттаҳид мекард. «Дирафши Коваёнӣ» дар муддати асрҳои мадид, аз ҷониби шоҳаншоҳони зиёди Каёниву Ҳахоманишӣ ба тағйироти зиёд дучор омаданд. Мувофиқи маълумоти Берунӣ ҳар шоҳе меомад, барои бақои номи худ дар он гавҳаре насб мекарданд. Бо мурури замон дар “Дирафши Коваёнӣ” расми уқоб (баъдтар мурғи Ҳумо) бо дар доштани ду курра дар чанголҳояшон тасвир меёбад, ки муаррихон онро ба тарзҳои гуногун шарҳ додаанд.

Муаррихи асри Х Абумансури Саолибӣ дар “Шоҳнома”-и хеш зикр менамояд, ки Фариддун пас аз ғалаба аз болои Заҳҳок Дирафши Коваёниро бо зарру сим, лаълу гавҳарҳои арҷманд оро дод, ки то кунун на чашме дида ва гуше шунида. Ва пасон лашкар ҳар ҷойе, ки майдондорӣ кард, дирафш дар қалб чун ситора медурахшид. Донишманди дигари тоҷик Абӯрайҳони Берунӣ дар бораи таърихи пайдоиши “Дирафши Коваёнӣ” андешаронӣ намуда, аз ҷониби Кова ва аз пӯсти шер сохтани онро таъкид менамояд, ки дар раванди таърих ҳамчун намоди давлатдорӣ ва омили мутаҳидкунандаи ақвоми ориёӣ хизмати бузург кардааст.

Муаррихи маъруфи асрҳои миёнаи тоҷик, таърихнигории солноманигорӣ Муҳаммад Ҷарири Табарӣ доир ба таърихи парчамдории ориёиҳо чунин маълумот додааст: Подшоҳии ориёиҳо хосси хонадони Ҳушангу Ҷам (яъне Пешдодиён – Т.Ғ) буд. Чун Заҳҳоки ғосиб подшоҳиро бо ҷодуву нобакорӣ аз марудми ҷаҳон гирифт бедодгарию золимӣ пеша кард. Вонамуд мекард, ки аз ду шонаи ӯ ду пора гушт баромада, чун сари афъӣ. Ононро бо либос мепушид ва барои тарсонидани касон мегуфт, ки ду мор аст ва ғизо металабанд. Чун гурусна мешуд ду пора гушт зери либоси вай меҷунбид. Фармон медод, ки барои морҳои ду китфаш ҳар рӯз ду ҷавонро кушта, мағзи сари онҳоро ба морон хуронанд. Фарзандони Исфаҳон ҳамвора луқмаи морон мешуданд. Фарзандони Кобӣ (Коваи Оҳангар)-ро низ барои морҳои Заҳҳок бурданд. Кобӣ аз ғазаб асое бигрифт ва пӯсте, ки бар доман дошт бар он овехт ва дирафш барафрошт ва касонро ба мухолифати Заҳҳок хонд ва гуфт: «Мо то кай ин ҷабр барем.
12 – ноябри соли 1991 Президуми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо дар назардошти қабули Эъломияи истиқлолияти давлатӣ ва дархости халқ оид ба гузаронидани озмун барои беҳтарин матну оҳанги Суруди миллӣ, Парчам ва Нишони давлатӣ қарор қабул кард.

20 – марти соли 1953 Қарори Президуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон дар бораи ворид намудани тағйироту иловаҳо ба парчами Тоҷикистон интишор гардид, ки матои он аз чор рахи ранги уфуқӣ: рахи боло сурх буда нисфи парчамро мегирифт, рахи сафед панҷяк, рахи сабз даҳяк, рахи поён сурх панҷякро гирифта, дар рахи сурхи боло досу болға ва аз он болотар ситораи сурх акс ёфта буд.

23 – октябри соли 1981 Қарори нави Президуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон дар бораи парчами давлатӣ ва тасдиқи «Низомнома дар бораи парчами давлатии ҶШС Тоҷикистон» интишор намуд, ки он тасвири парчамро ба чор рахи ранги уфуқӣ тасдиқ намуд, ки ифодагари сиёсат ва хусусияти даврони Шӯравӣ буданд.
24 – ноябри соли 1992 Иҷлосияи XVI Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Нишон ва Парчами давлатиро дар шакли имрӯзааш қабул намуд, ки Парчами давлатӣ аз се ранг, сурх, сафед, сабз ва акси тоҷу ҳафт ситора асос ёфт, ки ҳар кадоми онҳо моҳияти таърихӣ ва сиёсиро доро мебошанд. Ҳамакнун вазъи ҳуқуқӣ, тартиби омодасозӣ, андоза ва корбурди расмии Парчамро Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон № 254 аз 12 май 2007 «Дар бораи рамзҳои давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» муқаррар мекунад
Аз 200 тарҳи аксҳои Парчаму Нишон пешниҳод гардида ҷои аввалро дар озмун гурӯҳи корӣ, ки сарварии онро Зуҳур Ҳабибуллоев ба ӯҳда дошт ишғол намуд, ки муаллифи бевоситаи Парчам ва Нишони давлатӣ Маҳмадулло Сайдалиев эълон гардид.

Баъд аз пош хӯрдани давлати абарқудрати Иттиҳоди Шӯравӣ Тоҷикистон истиқлолияти худро ба даст оварда ба худ рамзҳои давлатӣ қабул кард. Парчам яке аз рамзҳои давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҳисоб рафта, он 24- уми ноябри соли 1992 дар Иҷлосияи тақдирсози миллати тоҷик, Иҷлосияи ХУI-уми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар қасри Арбоби Хуҷанд қабул шудааст. Аз ҳамон рӯз иборат ҳар сол 24-уми ноябр рӯзи парчам дар Ҷумҳурии Тоҷикистон бо тантана ҷашн гирифта мешавад.
Моҳи сентябри соли 2011 ба муносибати 20 солагии истиқлолияти давлатӣ баландтарин парчам дар ҷаҳон бо баландии 165 метр дар дили Пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистон хонаи умеди тоҷикони дунё қомат афрохт, ки намоди пойдории давлати соҳибистиқлоли тоҷикон ва рамзи мутаҳидкунандаи тамоми тоҷикони ҷаҳон мебошад.

Сабурова Илолбӣ Ғаффоровна– саромӯзгори кафедраи ҳуқуқ ва муносибатҳои байналмилаии Донишгоҳи инноватсия ва технологияҳои рақамии Тоҷикистон